Toelichting beleidskeuze

Toelichting beleidskeuze 4: landschapskwaliteit

Toekomstbestendige ontwikkeling van het landelijk gebied

Unieke landschappelijke kwaliteiten worden versterkt en beschermd. Nieuwe ontwikkelingen in het landelijk gebied voegen landschapskwaliteit toe. Wildgroei van distributiecentra is ongewenst.

Landschapskwaliteit
Het ontstaansverhaal - en daarmee de identiteit - van Nederland is terug te lezen in het Nederlandse landschap. Daaraan hechten we veel waarde. Vanuit de systeemverantwoordelijkheid van het Rijk voor een goede ruimtelijke ordening is de landschappelijke kwaliteit een belangrijk aspect. Bovendien heeft Nederland zich op grond van drie Europese conventies [1] verplicht om landschappen en cultuurhistorische waarden te beschermen. Het verdrag van Florence (de Landschapsconventie) vraagt lidstaten om landschappen te erkennen als uitdrukking van de diversiteit van het cultureel en natuurlijk erfgoed, bijzondere waarden vast te stellen en kwaliteitsdoelstellingen te omschrijven, en beleid te hebben gericht op de bescherming en het beheer van het landschap. Het Verdrag van Valletta [2] bindt ons aan een zorgvuldige omgang met archeologische monumenten. Het verdrag van Granada vraagt om een zorgvuldige omgang met gebouwde monumenten en hun omgeving. Daarnaast heeft Nederland op basis van het Werelderfgoedverdrag [3] een instandhoudingsverplichting voor cultuurlandschappen zoals het genomineerde werelderfgoed de Nieuwe Hollandse Waterlinie en de Beemster [4]. Niet voor niets is het “behoud en versterking van (inter)nationale cultuurhistorische, landschappelijke en natuurlijke kwaliteiten” als een nationaal belang opgenomen in de NOVI.

Verhaal van Nederland
Zoals gezegd vertellen erfgoed en landschap het verhaal van Nederland. Dit verhaal moet afleesbaar blijven. Daarom worden de unieke cultuurhistorische, landschappelijke en natuurlijke kwaliteiten van onze Nederlandse landschappen bij ontwikkelingen in het landelijk gebied behouden en versterkt en/of nieuwe kwaliteiten toegevoegd. Deze kwaliteiten zijn de fysieke kenmerken van onderliggende landschappelijke waarden zoals rust, weidsheid, natuurlijkheid, ontstaansgeschiedenis en herkenbaarheid van het verleden en identiteit van het landschap. In de samenleving is veel waardering voor het gevarieerde Nederlandse landschap. Landschap geeft mensen identiteit en nodigt uit tot beleving van de cultuurhistorische en ecologische waarden die er integraal onderdeel van zijn. Het vestigingsklimaat voor een hoogwaardige economie is in belangrijke mate afhankelijk van de leefomgevingskwaliteit in de stad en daarbuiten. Nederland kan concurreren op innovatieve en hoogwaardige milieus. In het buitenland is al veel aandacht voor de kwaliteit van landschap als vestigingsvoorwaarde. Voor ons is het in veel gevallen nog een blinde vlek.

Staat van het landschap
Maatschappelijke en ruimtelijke ontwikkelingen hebben hun weerslag op het landschap. Dat is niets nieuws: stad en land zijn altijd het toneel geweest van vernieuwing, adaptatie en transformatie. In landelijke gebieden neemt de druk op de kwaliteiten van het landschap toe, doordat nieuwe ontwikkelingen steeds meer ruimte vragen. Sluipenderwijs verdwijnen door dergelijke ontwikkelingen karakteristieke landschapselementen en erfgoedwaarden, biodiversiteit en landschappelijke structuren. Ter voorkoming van verschraling van het landschap is het op nationaal niveau van belang om meer inzicht te krijgen in de staat van het landschap, en kennis en ervaringen op dat gebied te delen.

Ontwikkelingen
Bij ontwikkelingen wordt vaak beperkt nagedacht over het landschap, terwijl het een bewuste keuze zou moeten zijn. Als procesvereiste werken partijen waar dat nog niet is gebeurd samen uit wat de gebiedsgerichte unieke landschappelijke kwaliteiten en onderliggende waarden zijn en leggen deze vast in decentraal ruimtelijk beleid en regelgeving. In sommige gevallen is bescherming nodig van specifieke kwaliteiten, maar in andere gevallen kunnen ook landschapskwaliteiten worden toegevoegd met nieuwe ontwikkelingen. Dat betekent dat waardevolle kwaliteiten niet alleen worden beschermd, maar ook ontwikkeld. Wanneer de lokale omgeving in het landelijk gebied wordt geconfronteerd met nieuwe ontwikkelingen die een claim leggen op de ruimte en het landschap, dan staat daartegenover dat kwaliteiten worden toegevoegd zodat de leefomgevingskwaliteit ook verbetert en de omgeving meeprofiteert. Via nieuwe ontwikkelingen worden nieuwe gradiënten in het landschap toegevoegd waardoor zachte overgangen ontstaan tussen verschillende functies en er diverse landschappen ontstaan met meerdere functies. Het is van belang natuur- en landschapsontwikkeling te koppelen aan de uitvoering van grote projecten. In stadsranden zal het landschap in toenemende mate bestaan uit een mix van verschillende functies met natuurlijke klimaatbuffers, energie, cultuur, toegankelijke natuur, urbane landbouw en kleinschalig wonen- en werken. Nieuwe natuurontwikkeling biedt ook kansen om te voorzien in energie, waterberging en zoetwater.

Specifieke landschappen en hun kwaliteiten
Sommige gebieden vragen vanwege de landschappelijke kwaliteit aandacht op nationaal niveau om te zorgen dat de kwaliteiten van deze landschappen blijven bestaan. Het kan hierbij gaan om bijvoorbeeld waardevolle en unieke cultuurlandschappen, grote natuurgebieden en dergelijke. De openheid, het groen, de biodiversiteit, het natuurlijke kapitaal, de recreatieve mogelijkheden, de cultuurhistorie en het erfgoed zijn voorbeelden van kwaliteiten.

In beginsel richt het Rijk zich op de hiernavolgende landschappen die door bepaalde kenmerken zijn geselecteerd:

Kustlandschap
De Nederlandse kustzone bestaat uit de Noordzeekust van de Waddeneilanden, de Hollandse kustboog en de Zuidwestelijke delta (inclusief de mondingen van de zeearmen). Een gebied dat in zee wordt begrensd door de doorlopende -20 meter dieptelijn en op land bestaat uit het samenhangende en unieke geheel van stranden, duinen, harde waterkeringen en binnenduinranden. Het kabinet koestert de Nederlandse kustzone als de grootste openbare ruimte van Nederland; het strand is van iedereen, openbaar en gratis toegankelijk. 

Het kabinet kiest voor een samenhangende ontwikkeling, bescherming en beheer van de Nederlandse kustzone, waarbij de nationale belangen zijn gewaarborgd, nu en in de toekomst. Om te komen tot een samenhangende ontwikkeling, bescherming en beheer van de kustzone wegen we deze nationale belangen integraal en gebiedsgericht, waarbij we afwenteling naar tijd en plaats willen voorkomen. De belangen van waterveiligheid, drinkwatervoorziening en natuur/biodiversiteit zijn in die afweging randvoorwaardelijk voor de ontwikkeling van bestaande en nieuwe gebruiksfuncties.

Bij de uitvoering van beleid voor de Nederlandse kust wil het kabinet samen met medeoverheden en maatschappelijke partners invulling geven aan een duurzame balans tussen bescherming en beheer van de kernkwaliteiten en collectieve waarden en ontwikkeling van de kust. Tot de kernkwaliteiten en collectieve waarden horen:

  • vrij zicht en grootschaligheid,
  • natuurlijke dynamiek van het kustsysteem,
  • robuuste waterstaat,
  • contrast tussen compacte bebouwingskernen en uitgestrekte onbebouwde gebieden,
  • contrasten met het achterland,
  • kusterfgoed in het duingebied en het achterland,
  • vitaliteit van de kustplaatsen en het achterland,
  • gebruikskwaliteiten (bijvoorbeeld voor recreatie en toerisme),
  • en de culturele en mentale betekenis van de kust.

Alle partners van het Kustpact [5] onderschrijven deze kernkwaliteiten en collectieve waarden.

De bebouwingsmogelijkheden van de kust zijn begrensd. Voor waar wel en niet mag worden gebouwd en onder welke voorwaarden gelden regels van Rijk, provincies, gemeenten en waterschappen. Ter uitvoering van het Kustpact van 2017 hebben alle kustprovincies - op basis van de gezamenlijk onderschreven kernkwaliteiten en collectieve waarden - zoneringen voor bebouwing uitgewerkt en vastgelegd in provinciale verordeningen. De samenwerking op basis van het Kustpact zal worden voortgezet.

Waddenzee
De duurzame bescherming en ontwikkeling van de Waddenzee als natuurgebied en het behoud van het unieke open landschap blijft een belangrijk streven. Het gebied staat van Nederland tot Denemarken op de werelderfgoedlijst van de Unesco en is van nationaal belang. De open horizon, het dynamisch veranderende landschap, de rust, duisternis en weidsheid van de Wadden staan onder druk door allerlei menselijke activiteiten in en aan de randen van de Waddenzee.

Groene Hart
De kwaliteit van het Groene Hart is kwetsbaar tussen de steeds drukkere wordende steden van de Randstad. De deelgebieden bieden in de directe nabijheid een breed scala aan herkenbare kwaliteiten voor alle bewoners; rust, openheid, droogmakerijen, plassen, veenweide-natuur, het nooit herverkavelde slagenlandschap en een rijke cultuurhistorie die teruggaat tot het Romeinse Rijk. In het Regeerakkoord [6] is het belang van de openheid benoemd. De opgave is de kwaliteiten van het Groene Hart scherp te benoemen en gericht te versterken. Openheid, biodiversiteit, behoud van unieke landschappelijke waarden zijn ook ambities die in het Perspectief Groene Hart 2040 [7] zijn vastgelegd naast functies als het bieden van ruimte aan duurzame energieopwekking, het remmen van bodemdaling en het vormen van een leefbare contramal voor de Randstad. Ruimtevragen vanuit de omringende stedelijke gebieden zetten van alle kanten steeds meer druk op de kwaliteiten van het Groene Hart. Er is behoefte aan langjarig, interbestuurlijk gedragen beleid om het Groene Hart te ontwikkelen met behoud van de bestaande kwaliteiten en de huidige en toekomstige maatschappelijke vragen. Dit vraagt om de kwaliteit van het Groene Hart scherp te benoemen en gericht te beschermen en te versterken.

Veluwe
Het landschap de Veluwe, het Nationaal Park Hoge Veluwe en de Veluwezoom is het grootste laagland natuurgebied van Noordwest-Europa met bos, heide, zandvlakten, landgoederen en een unieke wildbeleving. Het gebied omvat twee nationale parken en vier Natura2000-gebieden. In dit landschap zijn veel bewijzen van historisch menselijke ingrepen zichtbaar en beleefbaar zoals grafheuvels, celtic fields uit de tijd dat de Veluwe agrarisch gebied werd, de landgoederenzones en het zendgebouw in Radio Kootwijk. De vrijetijdseconomie is in de afgelopen jaren flink gestegen; de Veluwe is belangrijk in het toeristische aanbod van heel Nederland. De ecologische, economische en ervaringswaarde van de Veluwe staan echter onder druk. Er ligt een opgave om de kernkwaliteiten van dit waardevolle gebied in balans met het toekomstbestendig gebruik te versterken en nieuwe kwaliteiten toe te voegen; ruimtelijke kwaliteit te realiseren door transformatie naar klimaatbestendige landschappen.

IJsselmeergebied
De meren en waterwerken van het IJsselmeergebied zijn van grote waarde voor Nederland. Het gebied is rijk aan natuur en cultureel erfgoed. Daarnaast heeft het een belangrijke functie in de voedselproductie. Niet voor niets noemt men het gebied het Blauwe Hart van Nederland. Rijk en regio werken samen aan een toekomstbestendige ontwikkeling van het IJsselmeer via de Agenda IJsselmeergebied 2050 [8] en hebben daarvoor drie hoofdambities geformuleerd: het IJsselmeergebied ten eerste als een landschap van wereldklasse, ten tweede als een toekomstbestendig water- en ecosysteem en ten derde van vitaal economisch belang voor Nederland. De Agenda IJsselmeergebied heeft tevens de aanzet gegeven voor versterking van de governance. De aanpak is geborgd in het Bestuurlijk Platform IJsselmeergebied (BPIJ) en het Regionaal overlegorgaan IJsselmeergebied (ROIJ).

De basisgedachte van de Agenda IJsselmeergebied 2050 is dat er nog veel winst te behalen is met een samenhangende aanpak op zeven hoofdopgaven:

  • klimaatadaptatie,
  • natuurontwikkeling,
  • kansen benutten voor scheepvaart en nautische economie,
  • energietransitie,
  • verstedelijking,
  • verduurzaming visserij,
  • en versterking recreatie/toerisme.

Speciale aandacht is er vanuit het Rijk voor een bijdrage vanuit het IJsselmeergebied voor ‘duurzame energiewinning met koppelkansen voor andere opgaven en respect voor kernkwaliteiten’. Dit levert belangrijke input voor de op te stellen Regionale Energie Strategieën (RESsen). Daarbij moet er aandacht zijn voor de kwaliteit en identiteit van het IJsselmeergebied, hierbij zijn de ‘10 Gouden Regels’ van Frits Palmboom [9] handzame ontwerpprincipes die gelden voor het hele IJsselmeergebied, lokale differentiatie toelaten en uitdagen tot maatwerk.

Het IJsselmeergebied heeft een belangrijke functie als zoetwaterbuffer en natuurgebied en is van groot belang voor de afvoer van overtollig water via het IJsselmeer naar de Waddenzee. In het Besluit algemene regels ruimtelijke ordening (Barro [10]) zijn daarom met het oog op de bescherming van de natuur en het waterbergend vermogen regels opgenomen ten aanzien van ruimtelijke ontwikkelingen in buitendijkse delen van het IJsselmeergebied.

Zuidwestelijke Delta
De Zuidwestelijke Delta is dankzij de Deltawerken een van de meest veilige delta’s ter wereld. Maar er zijn ook schaduwkanten. Door de aanleg van dammen en keringen voor de veiligheid is de waterkwaliteit verslechterd en de unieke estuariene natuur aangetast. De Westerschelde is weliswaar behouden als estuarium, maar natuur en waterkwaliteit staan daar onder druk door bedijking, inpoldering, vaargeulverruiming, zandwinning en afvalwaterlozing. De verslechterde water- en natuurkwaliteit remt ook de economische ontwikkeling van het gebied. De centrale opgave voor de Zuidwestelijke Delta is dan ook het duurzaam herstel van het evenwicht tussen veiligheid, economie en ecologie. Het perspectief van integrale gebiedsontwikkeling staat voorop, waarbij een betere verbinding wordt gelegd tussen water en ruimtelijke ordening.

Zo stellen regio, stakeholders en Rijk een Gebiedsagenda Zuidwestelijke Delta op, met als doel de streefbeelden en opgaven voor waterveiligheid, zoetwater en ruimtelijke adaptatie (Deltaprogramma [11]), waterkwaliteit en natuur (Programmatische aanpak Grote Wateren [12]) en economie zoveel mogelijk met elkaar te verbinden. Daarbij wordt verbreding en samenhang gezocht met thema’s als energietransitie, klimaatadaptatie, duurzaamheid/circulaire economie en gezondheid. Het uiteindelijk resultaat is een integraal langtermijnperspectief voor de ontwikkeling van de Zuidwestelijke Delta, inclusief een kennis- en innovatieprogramma en een oriënterende Uitvoeringsagenda.   

Vlaanderen en Nederland werken in de Vlaams-Nederlandse Scheldecommissie aan een Agenda voor de Toekomst om te komen tot een klimaatbestendig veilig, ecologisch veerkrachtig en economisch vitaal estuarium. De Schelderaad is ingesteld om stakeholders proactief bij dat proces te betrekken.

Keer terug naar de hoofdtekst


[1] De Europese Landschapsconventie (ELC) is een verdrag van de Raad van Europa (niet van de EU) dat is ondertekend door bijna 50 landen. Dit is het enige Europese verdrag waarin het landschap in de volle breedte centraal staat. Nederland heeft het verdrag in 2005 ondertekend.
[2] Europees Verdrag inzake de bescherming van het archeologisch erfgoed (herzien), Valletta, 16.01.1992.
[3] Het Werelderfgoedverdrag uit 1972 heeft als doel om erfgoed dat van unieke en universele waarde is voor de mensheid, beter te kunnen bewaren voor toekomstige generaties.
[4] Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat & Ministerie van Economische Zaken en Klimaat, Structuurvisie Ondergrond (STRONG), Den Haag 2018.
[5] Minister Infrastructuur en Milieu e.a., Kustpact, Den Haag 2017.
[6] VVD, CDA, D66 en ChristenUnie, Vertrouwen in de toekomst, Den Haag 2017.
[7] Stuurgroep Nationaal Landschap Groene Hart, Perspectief Groene Hart 2040, 2017.
[8] Agenda IJsselmeergebied 2050, zie: https://www.agendaijsselmeergebied2050.nl/ 
[9] Van Eesteren leerstoel & Frits Palmboom, 10 Gouden regels voor het IJsselmeergebied, 2016.
[10] Besluit algemene regels ruimtelijke ordening (Barro), Besluit van 22 augustus 2011, houdende algemene regels ter bescherming van nationale ruimtelijke belangen, geldend van 2018.
[11] Ministerie van Infrastructuur en Milieu & Ministerie van Economische Zaken, Deltaprogramma 2018: Doorwerken aan een duurzame en veilige delta. Den Haag 2018.
[12] Rijksoverheid, Programmatische Aanpak Grote Wateren, zie https://www.helpdeskwater.nl/onderwerpen/water-ruimte/ecologie/programmatische/

Cookie settings